تمایز علوم به موضوعات

علوم از یک دیگر متمایز هستند؛ اما چه چیزی عامل تمیز علمی از علم دیگر و جدایی آن دو می شود؟

1. برخی گفته اند: تمایز علوم به اغراض آن است؛ این نظریه نادرست است؛ زیرا اغراض تابع مسایل هستند.
2. برخی گفته اند: تمایز علوم به موضوع مسایل آن علوم است؛ زیرا چنان که گفته شد: اغراض تابع مسایل هستند. پس باید سراغ مسایل هر علمی رفت. وقتی به سراغ مسایل هر علمی می رویم و آن مسایل تحلیل می شود، در می یابیم که هر مساله ای دارای سه عنصر است که شامل موضوع و محمول و نسبت است. شکی نیست که نسبت نمی تواند عامل تمیز باشد؛ چون فرع مساله است نه اصل آن؛ اما این که تمایز به محمول باشد این نیز نادرست است؛زیرا محمول هم عرَضِی متّکيِ به موضوع است. بنابراین تنها موضوع در مساله می ماند که باید اصالت داشته باشد. بر این اساس باید گفت: تمايز علوم به تمايز موضوعات آن است.

وقتی از فعل خدا سخن می گوییم آن علم الهی است؛چنان که از قول خدا سخن گفته شود آن علم الهی می شود. پس اگر بگوییم خدا چنین گفت یا چنین کرد سخن علم الهی است؛ زیرا موضوع آن فعل و قول خدا است. پس در حوزه از قول خدا و در دانشگاه و علوم تجربی از فعل خدا سخن به میان می آید که هر دو علم الهی است.